TÓM TẮT Ý CHÍNH
- Lãnh đạo số là người dẫn dắt tổ chức tạo ra giá trị mới bằng công nghệ số, dữ liệu và cách làm việc mới, không phải một chức danh cố định.
- Nghiên cứu của MIT và Capgemini cho thấy doanh nghiệp thành công nhờ kết hợp hai trục: năng lực số và năng lực lãnh đạo.
- Lãnh đạo số đảm nhận 5 vai trò: định hướng chiến lược số, biến dữ liệu thành lợi thế, thúc đẩy đổi mới, dẫn dắt con người qua thay đổi, kết nối kinh doanh với công nghệ.
- Con đường trở thành lãnh đạo số bắt đầu từ một bài toán thật trong công việc, không phải từ một khoá học.
TRẢ LỜI NHANH
Lãnh đạo số là gì? Lãnh đạo số là người dẫn dắt tổ chức tạo ra giá trị mới bằng công nghệ số, dữ liệu và cách làm việc mới. Khác với người quản lý vận hành, lãnh đạo số kết nối chiến lược kinh doanh với công nghệ, dẫn con người đi qua thay đổi và đo thành công bằng giá trị thật mà tổ chức tạo ra.
Mục lục
- Lãnh đạo số là gì?
- Vì sao chuyển đổi số trước hết là bài toán lãnh đạo?
- Lãnh đạo số khác quản lý truyền thống thế nào?
- Người lãnh đạo số đảm nhận những vai trò nào?
- Lãnh đạo số cần những năng lực gì?
- Tech-first hay Human-first: lãnh đạo số dẫn dắt con người thế nào?
- Góc nhìn thực chiến: điểm nghẽn của lãnh đạo số nằm ở đâu?
- Làm sao để trở thành lãnh đạo số?
- Câu hỏi thường gặp về lãnh đạo số
- Đọc tiếp: các bài trong cụm Lãnh đạo số
Lãnh đạo số là gì?
Trong bối cảnh chuyển đổi số, câu hỏi “lãnh đạo số là gì” thường bị hiểu thành “người giỏi công nghệ nhất phòng”. Thực tế, lãnh đạo số (digital leader) là một năng lực và một vai trò, không gắn với một chức danh cố định. Một CIO, một giám đốc chuyển đổi số, một trưởng phòng kinh doanh hay một trưởng nhóm kỹ thuật đều có thể là nhà lãnh đạo số, nếu họ dẫn dắt được tổ chức tạo ra giá trị mới từ công nghệ và dữ liệu.
Nghiên cứu nổi tiếng nhất về chủ đề này đến từ cuốn sách Leading Digital (2014) của George Westerman (MIT), Didier Bonnet (Capgemini) và Andrew McAfee (MIT). Sau khi nghiên cứu hơn 400 doanh nghiệp, nhóm tác giả nhận thấy những doanh nghiệp dẫn đầu, mà họ gọi là “Digital Masters”, có lợi nhuận cao hơn khoảng 26% so với đối thủ cùng ngành.
Điểm then chốt là thành công của họ đến từ hai trục độc lập: năng lực số (dùng công nghệ để thay đổi trải nghiệm khách hàng, vận hành và mô hình kinh doanh) và năng lực lãnh đạo (tầm nhìn, sự gắn kết của con người, cơ chế quản trị). Chỉ có một trục thì không đủ. Vì vậy, lãnh đạo số không chỉ biết công nghệ làm được gì, mà còn biết dẫn tổ chức đi tới đó như thế nào.
Vì sao chuyển đổi số trước hết là bài toán lãnh đạo?
George Westerman, giảng viên cấp cao tại MIT Sloan, từng nhận định chuyển đổi số là bài toán “chuyển đổi” nhiều hơn là bài toán “số”: đó là bài toán lãnh đạo, để hình dung và dẫn dắt thay đổi (theo MIT Sloan). Ông cũng nhấn mạnh rằng nhân viên quan trọng không kém khách hàng, và tổ chức cần một văn hoá sẵn sàng cho thay đổi số.
Số liệu thực tế củng cố nhận định này. Nghiên cứu năm 2020 của Boston Consulting Group (BCG) cho thấy khoảng 70% chương trình chuyển đổi số không đạt mục tiêu đề ra, và phần lớn yếu tố thành công mà BCG rút ra xoay quanh con người, cách tổ chức và cam kết của lãnh đạo, thay vì công nghệ.
Nói cách khác, khi chuyển đổi số thất bại, nguyên nhân thường không nằm ở phần mềm mà nằm ở việc thiếu người dẫn dắt. Bài Khi chuyển đổi số thiếu người dẫn dắt phân tích sâu hơn về khoảng trống này.
Lãnh đạo số khác quản lý truyền thống thế nào?
Quản lý truyền thống giỏi giữ cho hệ thống vận hành ổn định: đúng quy trình, đúng kế hoạch, đúng ngân sách. Lãnh đạo số cần những điều đó, nhưng còn phải làm một việc khó hơn: thay đổi chính hệ thống khi môi trường thay đổi. Bảng dưới đây tóm tắt những khác biệt chính.
| Tiêu chí | Quản lý truyền thống | Lãnh đạo số |
|---|---|---|
| Trọng tâm | Vận hành ổn định, hoàn thành kế hoạch | Tạo giá trị mới, dẫn dắt thay đổi |
| Cách ra quyết định | Dựa trên kinh nghiệm và thứ bậc | Dựa trên dữ liệu, thử nghiệm nhanh và học từ kết quả |
| Quan hệ với công nghệ | Công nghệ là công cụ hỗ trợ do IT phụ trách | Công nghệ là đòn bẩy chiến lược, gắn với mô hình kinh doanh |
| Thước đo thành công | Đúng tiến độ, đúng ngân sách | Giá trị kinh doanh, mức độ sử dụng thực tế, trải nghiệm khách hàng |
| Tổ chức đội ngũ | Theo chức năng, phân tầng rõ ràng | Liên chức năng, trao quyền, cộng tác giữa kinh doanh và công nghệ |
| Với sự bất định | Hạn chế rủi ro, giữ nguyên trạng | Chấp nhận thử nghiệm có kiểm soát, điều chỉnh liên tục |
Hai vai trò không loại trừ nhau. Phần lớn người lãnh đạo số giỏi đều từng là người quản lý tốt; điều khác biệt là họ chuyển trọng tâm từ “làm đúng việc được giao” sang “xác định việc đúng cần làm”. Bài Từ quản lý CNTT lên lãnh đạo kể lại bước chuyển này từ góc nhìn của người làm công nghệ.
Người lãnh đạo số đảm nhận những vai trò nào?
Có thể tóm vai trò của lãnh đạo số thành năm việc cụ thể. Mỗi vai trò dưới đây được phân tích kỹ hơn trong các bài liên quan.
- Định hướng chiến lược số: xác định tổ chức tạo ra giá trị gì trong kinh tế số và đi theo lộ trình nào. Xem Chuyển đổi số và chiến lược CNTT.
- Biến dữ liệu thành lợi thế: dẫn dắt tổ chức thu thập, quản trị và dùng dữ liệu để ra quyết định, thay vì chỉ dựa vào cảm tính.
- Thúc đẩy đổi mới liên tục: tạo môi trường để đội ngũ thử nghiệm nhanh, học từ thất bại và nhân rộng điều hiệu quả.
- Dẫn dắt con người qua thay đổi: giúp từng người hiểu vì sao phải thay đổi, được chuẩn bị kỹ năng mới và không bị bỏ lại phía sau.
- Kết nối kinh doanh với công nghệ: đứng giữa hai thế giới, dịch nhu cầu kinh doanh thành giải pháp công nghệ và ngược lại. Đây cũng là tinh thần của Business Relationship Management (BRM).
Năm vai trò này được trình bày chi tiết, gắn với bối cảnh kinh tế số Việt Nam, trong bài Kinh tế số và vai trò của lãnh đạo số. Ở nhiều doanh nghiệp, các vai trò này được giao cho một chức danh riêng như giám đốc chuyển đổi số; bài Ghế nóng chuyển đổi: CDO là gì và thực sự làm gì? mô tả công việc thực tế của vị trí này.
Lãnh đạo số cần những năng lực gì?
Năng lực lãnh đạo số không tự nhiên hình thành theo thâm niên. Từ kinh nghiệm huấn luyện nhiều mùa Hạt Giống Lãnh Đạo Số, có thể nhóm các năng lực cốt lõi thành bốn nhóm:
- Tư duy lãnh đạo và chiến lược số: nhìn bức tranh lớn, đặt câu hỏi đúng và ưu tiên những gì tạo giá trị.
- Kết nối công nghệ với giá trị kinh doanh: hiểu đủ sâu về công nghệ để đánh giá cơ hội, nhưng luôn bắt đầu từ bài toán kinh doanh.
- Xây dựng lộ trình chuyển đổi bền vững: biến tầm nhìn thành kế hoạch theo giai đoạn, có nguồn lực, có thước đo và có cơ chế điều chỉnh.
- Dẫn dắt con người qua thay đổi: giao tiếp, tạo đồng thuận, xây dựng đội ngũ và văn hoá học hỏi.
Bốn nhóm năng lực này được phân tích kỹ hơn, kèm câu chuyện của người trong nghề, trong bài Từ quản lý CNTT lên lãnh đạo. Với người làm kinh doanh, bài Quản lý kinh doanh trong chuyển đổi số: 5 năng lực cần rèn gợi ý cách áp dụng ở góc nhìn của mình.
Tech-first hay Human-first: lãnh đạo số dẫn dắt con người thế nào?
Một cám dỗ lớn của người làm công nghệ là bắt đầu mọi thứ từ công nghệ: chọn nền tảng mới, triển khai hệ thống mới, rồi kỳ vọng tổ chức tự thay đổi theo. Cách tiếp cận Tech-first này dễ đo tiến độ, nhưng hay dẫn tới hệ thống “đúng kỹ thuật mà không ai dùng”.
Ngược lại, chỉ chú trọng con người mà thiếu quyết đoán cũng khiến chương trình chuyển đổi chậm và dễ thoả hiệp. Người lãnh đạo số giỏi kết hợp cả hai: dùng công nghệ làm đòn bẩy nhưng lấy con người làm trung tâm. Bài Tech-first hay Human-first? Chuyển đổi số lấy con người làm trung tâm của anh Võ Trọng Thư phân tích chi tiết mô hình tích hợp ba trụ cột này.
Dẫn dắt con người cũng đòi hỏi người lãnh đạo số biết đổi phong cách theo hoàn cảnh: lúc tổ chức ổn định cần trao quyền và tối ưu dài hạn, lúc khủng hoảng cần tốc độ và quyết đoán. Xem thêm Wartime vs Peacetime – khi lãnh đạo cần đổi “mode”.
Góc nhìn thực chiến: điểm nghẽn của lãnh đạo số nằm ở đâu?
Lý thuyết dễ hiểu hơn nhiều so với thực tế. Trên diễn đàn của cộng đồng, chị Tạ Thị Chinh (Phó Giám đốc Trung tâm Thẻ và Ngân hàng số, Việt Á Bank; Ban huấn luyện DITS) chia sẻ tâm sự của một lãnh đạo chuyển đổi số thực chiến trong ngành ngân hàng. Một vài ý đáng suy ngẫm:
“Điểm nghẽn lớn nhất nằm ở khoảng cách giữa chiến lược và thực thi.”
Theo chia sẻ, thất bại của nhiều giám đốc chuyển đổi số không đến từ công nghệ hay ngân sách, mà từ việc thiếu một mô hình vận hành kết nối chiến lược, tổ chức, quy trình, dữ liệu, công nghệ và con người. Khi các bộ phận làm việc theo kiểu “ống khói”, mỗi bên hoàn thành tốt phần việc của mình nhưng tổng thể lại thiếu đồng bộ, và một sản phẩm có thể mất 3–6 tháng mới ra được thị trường.
Phần tiếp theo nhấn mạnh những thước đo mà lãnh đạo số hay bỏ quên: giá trị tạo ra cho doanh nghiệp, cơ chế ưu tiên danh mục sáng kiến, tỷ lệ khách hàng thực sự sử dụng sản phẩm, tăng trưởng doanh thu, mức hài lòng của khách hàng và ROI.
Nguồn: Digital Leaders Publishing Club – phần 1 và phần 2, chia sẻ của chị Tạ Thị Chinh.
Bài học rút ra rất rõ: năng lực của lãnh đạo số không đo bằng số dự án công nghệ đã triển khai, mà bằng khả năng nối chiến lược với thực thi và chứng minh giá trị kinh doanh.
Làm sao để trở thành lãnh đạo số?
Hành trình trở thành lãnh đạo số không bắt đầu từ một khoá học, mà từ một câu hỏi thật: bài toán nào trong công việc bạn muốn dẫn dắt đến kết quả? Từ đó, có ba bước khởi đầu:
- Chọn một bài toán thật: một dự án chuyển đổi đang bế tắc, một đội ngũ cần dẫn dắt, một mối quan hệ với khối kinh doanh cần cải thiện.
- Tìm người đồng hành: huấn luyện viên và đồng nghiệp đã đi trước giúp bạn nhìn ra điểm mù của mình.
- Đo sự thay đổi của chính mình: không chỉ kết quả dự án, mà cả cách bạn tư duy, ra quyết định và dẫn dắt người khác.
Bài Đã đến lúc trở thành lãnh đạo số đi sâu vào các dấu hiệu sẵn sàng và những hiểu lầm thường gặp trên hành trình này.
Câu hỏi thường gặp về lãnh đạo số
Lãnh đạo số là gì?
Lãnh đạo số là người dẫn dắt tổ chức tạo ra giá trị mới bằng công nghệ số, dữ liệu và cách làm việc mới. Đây là một năng lực và một vai trò, không gắn với một chức danh cố định.
Lãnh đạo số có cần giỏi công nghệ không?
Cần hiểu đủ sâu để đánh giá công nghệ có thể làm gì và rủi ro ở đâu, nhưng không cần là chuyên gia kỹ thuật. Điều quan trọng hơn là biết đặt câu hỏi đúng, kết nối công nghệ với bài toán kinh doanh và dẫn dắt con người.
Lãnh đạo số khác CIO hay CDO thế nào?
CIO và CDO là chức danh; lãnh đạo số là năng lực. Một CIO có thể chỉ quản lý hạ tầng mà chưa phải lãnh đạo số, trong khi một trưởng phòng kinh doanh có thể là lãnh đạo số nếu dẫn dắt được thay đổi bằng công nghệ.
Người không làm IT có thể trở thành lãnh đạo số không?
Có. Nhiều lãnh đạo số xuất thân từ kinh doanh, vận hành hay tài chính. Họ bổ sung hiểu biết về công nghệ và dữ liệu, rồi dùng lợi thế hiểu khách hàng và nghiệp vụ để dẫn dắt chuyển đổi.
Nên bắt đầu rèn năng lực lãnh đạo số từ đâu?
Bắt đầu từ một bài toán thật trong công việc, tìm người đồng hành giàu kinh nghiệm và tự đánh giá sự thay đổi trong cách tư duy, ra quyết định của chính mình sau mỗi giai đoạn.
Đọc tiếp: các bài trong cụm Lãnh đạo số
- Tech-first hay Human-first? Chuyển đổi số lấy con người làm trung tâm
- Wartime vs Peacetime – khi lãnh đạo cần đổi “mode”
- Kinh tế số và vai trò của lãnh đạo số
- Khi chuyển đổi số thiếu người dẫn dắt
- Ghế nóng chuyển đổi: CDO là gì và thực sự làm gì?
- Từ quản lý CNTT lên lãnh đạo
- Quản lý kinh doanh trong chuyển đổi số: 5 năng lực cần rèn
- Đã đến lúc trở thành lãnh đạo số
- Chuyển đổi số và chiến lược CNTT
Bạn đang muốn rèn năng lực lãnh đạo số trên chính bài toán của mình?
Huấn Luyện Lãnh Đạo Số là chương trình phi lợi nhuận, không thu học phí, dành cho người làm công nghệ và kinh doanh muốn dẫn dắt chuyển đổi số. Tìm hiểu và đăng ký: digitalleaders.coach/tuyen-sinh
Tham khảo
- MIT Sloan – Digital transformation after the pandemic
- MIT News (2015) – George Westerman về “digital masters” và cuốn Leading Digital
- BCG (2020) – Flipping the Odds of Digital Transformation Success
Bài viết do Ban biên tập Digital Leaders Coaching tổng hợp từ kinh nghiệm huấn luyện, các bài chia sẻ của cộng đồng Hạt Giống Lãnh Đạo Số và các nguồn nghiên cứu nêu trên.
